Zelfliefde onder de microscoop — over zelfliefde, waarden en lijden

Zelfontwikkeling

Ik schreef laatst een Instagram post waarin ik zelfliefde BULLSHIT noemde. Dat schreef ik uit passie, want het is een onderwerp dat mij echt aan het hart gaat. En als daar verkeerde dingen over worden gezegd, dan floep ik er nog al eens wat uit.

Dat betekent niet dat ik het, in rustige staat, niet eens ben met wat ik eerder over zelfliefde zei, maar het heeft wat nuance nodig. En met deze blog zal ik wat nuance aanbrengen aan mijn oordeel over zelfliefde.

Laten we beginnen bij de definitie van zelfliefde.

De term zelfliefde bestaat dus uit twee begrippen: (1) Het zelf & (2) liefde/liefhebben.

Wetenschappelijk gezien is het zelf te definiëren als je neuropsychologische eenheid. Een flinke mond vol, die ik hier niet uitgebreid zal toelichten, maar het komt erop neer dat je een combinatie van psychologische, neurologische en biologische factoren bent. Laten we het zelf dus even simplificeren, omwille van de begrijpelijkheid van deze blog.

“Het zelf, is de wetenschap die we van onszelf hebben. Het totaalpakket van alle eigenschappen die we wel en niet tonen naar de buitenwereld.”

Dan komt liefde/liefhebben. Een lastig begrip. Zowel wetenschappelijk als filosofisch. Ik weet niet eens of er “een” begrip is, want de term is zwaar onderhevig aan subjectiviteit. Dat betekent nu niet dat ik denk de waarheid in pacht te hebben, maar voor het doel van het artikel heb ik een definitie nodig.

Mijn huidige, favoriete definitie van liefde vond ik door mijn favoriete soevereine reis- en plantenbaas Jelmer de Boer. Ik vond mijn definitie van liefde niet doordat ik verliefd werd op Jelmer, maar hij tipte mij het boek standpunten van Svend Brinkmann.

Jelmer schreef hier laatst ook een stukje over op zijn blog en omdat ik vind dat hij het perfect omschrijft citeer ik hem:

“In Standpunten wordt liefde besproken als iets anders laten zijn op eigen voorwaarden, zonder het te willen overnemen, verslinden, ontkennen of onwerkelijk maken. Van jezelf houden is volgens Brinkmann onmogelijk om dezelfde reden dat je geen geld van jezelf kunt lenen: liefhebben is iets buiten jezelf accepteren.

Self-love is daarmee een contradictio in terminis.”

Self-love is dus een vierkante cirkel. Het is vloeibaar ijs.

Nou kan je natuurlijk een andere definitie van liefde gebruiken waardoor dit argument geen stand houdt. En juist daarom wil ik het concept self-love nog vanuit andere hoeken benaderen.

Zelfliefde als onvoorwaardelijke liefde voor onszelf

Self-love wordt ook vaak uitgelegd als een onvoorwaardelijke liefde voor onszelf — Dat we van onszelf moeten houden, ongeacht wie we zijn, wat we doen en hoe we eruit zien.

Het gevolg zou moeten zijn dat we de lat wat minder hoog leggen voor onszelf en onszelf leren te accepteren voor wie we zijn — onvolmaakt.

Nou is er helemaal niets mis met wat minder streng zijn voor onszelf, omdat ik inderdaad ook van mening ben dat we gebukt kunnen gaan onder de druk van een maatschappij waar het alsmaar meer en beter moet. Maar het wordt mijn inziens een heel ander verhaal als we onvoorwaardelijkheid hierbij betrekken. De oplossing voor een bestaand probleem creëert dan ineens zijn eigen problemen.

Het voornaamste probleem met onvoorwaardelijkheid is dat voorwaarden wegvallen (duh). En als voorwaarden wegvallen, dan kan onvolmaaktheid uberhaupt niet meer bestaan. Want onder onvoorwaardelijkheid is alles mooi en goed genoeg. Maar zodra alles mooi en goed genoeg is, dan is eigenlijk niets meer mooi en goed. Want mooi en goed verliezen hun waarde als het tegenovergestelde, of datgene in mindere mate, niet meer mogelijk is (als niets meer niet mooi of goed genoeg kan zijn)

Dat is het geen onvolmaaktheid waar je van probeert te houden, maar dan creëer je kunstmatige perfectie.

De paradox is hier dus, dat wanneer je probeert te houden van je onvolmaaktheid door voorwaarden weg te strepen, dan kan onvolmaaktheid niet meer bestaan. En als je een leven schept waar onvolmaaktheid niet meer bestaat, dan houd je niet van je onvolmaaktheid, maar dan ontwijk je het juist.

En zelfliefde kan, mijn inziens, nooit een vorm van ontwijken betekenen.

Het tweede probleem dat met onvoorwaardelijkheid ontstaat is dat we in een lastig dilemma worden geforceerd. Namelijk: dat we onze maatstaf ook voor andere mensen moeten gebruiken óf dat we een andere maatstaf voor ander mensen moeten gebruiken.

Gebruiken we dezelfde maatstaf ook voor andere mensen, dan houden we dus van iedereen, ongeacht hoe iemand is, wat diegene doet en hoe diegene eruit ziet. Want onvoorwaardelijkheid. Liefde verliest daarmee zijn waarde. Want als we van iedereen houden, dan houden we van niemand.

Gebruiken we een andere maatstaf voor andere mensen, dan kun je spreken van een dubbele standaard. Dit betekent dat wij weg kunnen komen met gedragingen, keuzes en resultaten waar we anderen dan op af kunnen rekenen. Oftewel, andere mensen krijgen liefde onder bepaalde voorwaarden en wij verdienen onvoorwaardelijke liefde. Niet eerlijk.

Het is best interessant om eens na te denken over wat beide situaties voor impact zouden hebben op onze relaties.

Waarden in het leven

Waarden definiëren we meestal als overtuigingen die door een persoon, samenleving of groep als nastrevenswaardig worden beschouwd. Het zijn opvattingen over wat belangrijk is en centraal zou moeten staan in hoe we ons gedragen.

Ik vind waarden een van de meest interessante onderwerpen om over te lezen en over na te denken, omdat ik denk dat het hanteren van goede waarden en weten hoe we ons daar naar kunnen gedragen ons bestaan zinvol (en dus dragelijk) maakt. Goede waarden vormen een soort ankerpunt voorbij de subjectieve realiteit van de mens. Gefundeerde waarden vormen een objectieve maatstaf om te beoordelen wat goed of fout is.

Zo zei filosoof Kant (is echt een badass) bijvoorbeeld dat waarden universeel zijn en in de loop der tijd vrijwel geen veranderingen ondergaan. Waarden zijn, volgens Kant, niet afhankelijk van historische, economische of culturele factoren; ze zijn nergens van afhankelijk. Waarden worden niet bepaald, ze zijn bepalend. Ze zijn niet aan voorwaarden gebonden, maar stellen zelf de voorwaarden. Waarden zijn absoluut. En dus niet afhankelijk van onze subjectieve realiteit (meningen, interpretaties en gevoel).

Nou ben ik het niet helemaal eens met Kant, want we weten heel duidelijk dat waarden enorm kunnen verschillen onder culturen. Maar wat ik wel een mooi inzicht vind, is dat waarden bepalend zijn en de voorwaarden stellen. En niet bepaald worden of voorwaardelijk mogen zijn.

Dit geldt niet voor alle waarden, zoals dat het in sommige culturen geaccepteerd is om een kind een corrigerende tik te geven. En in andere culturen niet. Of dat een jongen in sommige culturen besneden mag worden zonder dat hij daar zelf zeggenschap over heeft. En in andere culturen niet.

Maar er zijn ook een aantal waarden die een universeel ankerpunt lijken te bieden voorbij alle subjectiviteit van voorwaarden en bepalingen. En dat is belangrijk, want dan kan je overeenstemming vinden met andere, ongeacht de verschillen in hoe we de wereld ervaren.

Waarden, zoals Kant ze beschrijft, zijn een doel op zich. Het zijn waarden die we hanteren omwille van de waarden zelf (en niet om iets anders te bereiken).

Kant stelt dat de zin van het bestaan samenhangt met verschijnselen die een doel op zich zijn en met activiteiten die we doen omwille van de activiteit zelf. Psycholoog Svend Brinkmann is het hier mee eens en nam dit als de stelling van zijn boek Standpunten, dat ik eerder benoemde in deze blog.

Misschien kunnen we waarden wel beschrijven als een bril waar we de wereld door zien. Een soort filter dat bepaalt wat wel en niet belangrijk is van wat zien, horen en voelen. Dat kompas, waar ik het eerder over had. Kiezen we ervoor om onszelf, zoals sommige waarden, voorbij subjectiviteit te plaatsen — dus onvoorwaardelijk en vrij van bepalingen, dan hanteren we onszelf als waarden. zullen we de wereld ervaren vanuit onszelf.

Een wereld waarin wij het centrum zijn. Een leven, dat we waarderen aan de hand van onszelf, hoe ziet dat eruit?

Waarom zijn waarden in de context van zelfliefde zo belangrijk?

Onszelf als waarde nemen om het leven aan te waarderen impliceert dat we zelf nastrevenswaardig zijn en dat wij zelf centraal staan in hoe we ons zouden moeten gedragen. Dit vind ik een risicovolle waarde, omdat wij zelf alles behalve absoluut zijn. De mens is namelijk sterk afhankelijk en aan voorwaarden gebonden. Dat maakt ons relatief, in plaats van absoluut (zoals andere universele waarden).

Als we iets centraal stellen in ons leven dat relatief is (zoals onszelf), dan leven we dus aan de hand van iets dat zwaar onderhevig is aan verandering. De waarden stelt in dit geval niet de voorwaarden van ons gedrag, maar is zelf voorwaardelijk.

Er is bij self-love dus geen objectieve manier om te beoordelen of wij ons naar onze waarde gedragen. Want de ene dag voelen we X, de andere dag Y. We zijn all over the place. En dat zorgt voor een gebrek aan richting. Een gebrek aan dat kompas, dat we kunnen gebruiken om te navigeren door het leven en al onze gedragingen aan af te meten. Het ontbreken van een kompas maakt het ingewikkeld om consistent in dezelfde richting te bewegen. En als we niet consistent in dezelfde richting bewegen, is het dan nog wel mogelijk om ergens naartoe te bewegen?

Als we onszelf als waarde nemen om het leven aan te waarderen, dan zien we sociale gelegenheden, relaties, voedsel, drinken en andere leefstijl gerelateerde zaken allemaal vanuit het perspectief van onszelf. In de volksmond noemen we dat egoïsme. In de wetenschap zeggen we dat het chronisch actieve zelfsysteem actief is.

Het actieve zelfsysteem en relativiteit

Omdat we als mens relatief zijn, vergelijken we onszelf met alles en iedereen. Nou is dat vergelijken an sich niet zo’n probleem, want dat doen we allemaal wel. Maar wanneer het resultaat van deze vergelijking de waarde van het leven bepaalt (omdat we onszelf als waarden hanteren), dan worden we toch wel erg vatbaar voor ontevredenheid. Wat als enige resultaat, een oneindige drang naar verbetering kan geven.

Dat is waarom het hanteren van waarden als rijkdom, gespierdheid, uiterlijk, kennis en alles dat relatief is (in plaats van absoluut) en binnen de subjectieve realiteit van de mens ligt, gemakkelijk kan leiden tot onzekerheid en de oneindige drang om te willen verbeteren en naar meer te streven. Het is nooit genoeg. En nooit bevredigend.

Het hanteren van dit relatieve waarde is mijn inziens helemaal niet per se slecht. En ik kan helemaal niet zeggen dat ik vrij van deze waarden ben. En juist daarom weet ik uit ervaring dat het hanteren van dit type waarden met zware verantwoordelijkheid komt – namelijk het dragen van deze ontevredenheid over mijn eigen situatie en constante drang deze te willen verbeteren. Het is een positie van schaarste, waar tevredenheid over mezelf en mijn situatie altijd nét buiten handbereik lijkt te vallen.

Een situatie waarin de waarde van mijn leven bepaald wordt door hoe ik het doe.

Waarden en uitdaging

“Waarden geven toegang tot waar we kunnen lijden”

Het hanteren van een bepaalde waarde in het leven gaat áltijd gepaard met een onvermijdelijke uitdaging.

De realiteit is namelijk dat we niet iets kunnen gebruiken om ons leven aan te waarderen (zoals onszelf, bij zelfliefde) zonder het belangrijk te maken in ons leven. En we kunnen iets niet belangrijk maken in ons leven zonder dat we vatbaar worden voor onzekerheid.

We kunnen onze relatie niet waarderen en tegelijkertijd nooit ontevreden zijn over hoe het met de relatie gaat. Want als de waarde van ons leven afhankelijk is van de kwaliteit van onze relatie, dan kunnen we daar maar beter alles op alles zetten.

Waarden kiezen gaat eigenlijk over het kiezen van uitdagingen. Het kiezen van leed. We lijden, omdát we het juist belangrijk vinden dat het goed gaat met datgene dat we kiezen te waarderen.

Zelfliefde is een naïef concept dat deze paradox van waarden probeert te omzeilen, maar zadelt mensen op met een onoplosbaar probleem.

Namelijk dat we van iets moeten houden en het accepteren zoals het is. Wat dus per definitie niet gaat als je een relatieve waarde zoals jezelf als waarde hanteert. De enige manier om onszelf te waarderen voor wie we zijn, is door onszelf niet te gebruiken om het leven te waarderen. Maar iets dat buiten onze subjectiviteit ligt, dat ongeacht hoe wij ons voelen, blijft bestaan zoals het is bedoeld te bestaan.

Willen we onszelf als waarde stellen? Accepteer dan gewoon dat we nooit echt volledig tevreden over onszelf zullen zijn. Dat is de keuze die we maken — de andere kant van het zwaard. Dat altijd aan twee kanten snijdt.

Zelf heb ik jarenlang aan bodybuilding gedaan. Pas toen ik iets vond dat ik belangrijker vond dan mezelf, leerde ik mijzelf te waarderen voor wat ik was.

Voeg je bij de 100+ mensen die twee blogs per week toegestuurd krijgen.